Serebral palsi (beyin felci) nedir?
Beyin felci olarak da bilinen serebral palsi (SP), çocuklarda en sık engelliliğe neden olan durumdur. Ülkemizde SP yaklaşık 1000 canlı doğumda 4-5 oranında görülür. Beynin kaslarımızı kullanma yeteneğimizi kontrol eden kısımlarının yaralanmasından kaynaklanır.
Yaralanma genellikle doğumdan önce, bazen doğum sırasında veya nadiren doğumdan hemen sonra meydana gelir. Beyin, kaslara düzgün veya iyi koordineli bir şekilde nasıl hareket edileceğine dair mesajları uygun şekilde gönderemez. Hareket etmemizi sağlayan kaslar ile birlikte nefes alma, mesane ve bağırsak kontrolü, yemek yeme ve konuşma gibi diğer vücut fonksiyonları da etkilenebilir. Bazı çocuklar, yürüme çağına ya da daha büyük yaşlara gelene kadar fark edilmeyebilir. Bu çocuklar oturmakta, emeklemekte veya yürümekte geç kalabilirler.
Türleri
Spastik SP
Beynin motor hareketleri kontrol eden bölgesinde oluşan hasar sonucu ortaya çıkar. Kaslar sertleşmiş ve gergindir. Tüm vakaların %50-75'inde görülür. Spastik dipleji ön planda bacakların, hemipleji vücudun bir yarısının, kuadripleji ise hem kolların hem de bacakların etkilendiğini ifade eder.
Atetoid (diskinetik) SP
Beyindeki hareket kontrolünü sağlayan hücre gruplarının olduğu bölgelerin hasarlanması ile ortaya çıkar. İstenen hareketler düzgün yapılamaz; bükülme, kasılma gibi istemsiz hareketler görülür. Kasların gerginliği düşüktür.
Ataksik SP
Denge ile ilgili beyincik gibi bölgelerin hasarında ortaya çıkan zayıf koordinasyon ve denge bozukluğunun temel şikâyet olduğu tiptir.
Karışık tip SP
Beynin farklı bölgelerindeki hasarlanmalara bağlı olarak diğer tiplerdeki bulguların bir kombinasyonudur. Bazı kaslar çok gergin, bazıları ise çok gevşek olabilir.
Belirtiler ya da şikâyetler hasar gören beyin bölgesine ve hasarın şiddetine göre farklılıklar gösterir. Örneğin beynin yalnızca yürümeyi kontrol eden kısmı etkilenebilir veya yürümeyi, konuşmayı, görmeyi kontrol eden kısımlar gibi daha geniş bir alanı etkileyebilir. Birçok sorun vücudun bazı bölümlerindeki güçsüzlük veya sertlikten kaynaklanır. Serebral palsili kişilerde belirtiler yaşam boyu devam eder. Bu belirtiler bebek büyüdükçe değişir. Ancak bozukluk yaşla birlikte kötüleşmez.
Eşlik edebilecek sorunlar
Serebral palsili birçok çocukta hareket ile ilgili bozukluklar yanında şu sorunlar ortaya çıkabilir: beslenme problemleri, kabızlık, kilo alamama, reflü, yiyeceklerin soluk borusuna kaçması (aspirasyon), salya akması, öğrenme güçlükleri, davranış sorunları, işitme ve konuşma bozuklukları, görme sorunları (körlük, şaşılık gibi), epilepsi, uyku bozuklukları, omurga eğrilikleri (skolyoz), kalça eklemlerinde çıkıklık, kemik erimesi (osteoporoz), mesane kontrolü ile ilgili sorunlar ve ağrılar.
Risk faktörleri nelerdir?
SP'nin nedeni her zaman bilinmemektedir. Ancak gebelikte veya doğum sırasında yaşanan sorunlar, özellikle erken (prematüre) doğumlar en önemli risklerdir. Yine düşük doğum ağırlıkları, ikiz-üçüz gibi çoğul doğumlar risk yaratır. Doğum öncesi annede kanama, plasenta sorunları, gebelikte geçirilen bazı enfeksiyonlar, merkezi sinir sisteminin bazı gelişimsel hastalıkları da serebral palsiye sebep olabilir.
Nasıl tanı konulur?
Doktorunuz çocuğunuzda SP olup olmadığını anlayabilir. Şu durumlar SP olasılığı için şüphe yaratır:
- Vakti gelmesine rağmen oturamamak, emekleyememek, yürüyememek
- Kolları ve bacakları her zamanki gibi hareket ettirememek
- Hareketlerde koordinasyon bozuklukları
- Kaslarda sertlik veya gevşeklik
- Baş parmaklarını sürekli avuç içinde tutma, ayakları çaprazlama
Ancak bu her zaman ilk muayenede saptanamayabilir. Çünkü çocuklar yaşamlarının özellikle ilk iki yılındaki hızlı gelişimleri sırasında zamanla bulgu vermeye başlayabilir. Ayrıca SP ile karışabilecek, örneğin genetik veya metabolik bazı hastalıklar için tetkik yapılması gerekebilir. Beyin manyetik rezonans (MR) görüntüleme, elektroensefalografi (EEG), kan testleri, gerekiyorsa metabolik ve genetik testler yapılabilir.
Tedavi edilebilir mi?
Serebral palsiyi ortadan kaldıracak, hasarlanmış beyin bölgesini onaracak kanıtlanmış bir tedavi yoktur. Ancak mevcut şikâyetlere yönelik destek tedaviler, ilaçlar, fizik tedavi uygulamaları, ortezler, cerrahi girişim ve çeşitli terapiler çocukların büyümelerine, en yüksek potansiyellerine ulaşmalarına yardımcı olabilir.
Bu çocukların mutlaka farklı tıbbi birimler tarafından izlenmesi, tedavilerinin düzenlenmesi gereklidir. Farklı branşlardan doktorlar, fizyoterapistler, hemşireler, psikologlar, eğitimciler ve sosyal hizmet uzmanları bu ekibin parçalarıdır.
- İlaç tedavisi: Kaslardaki sertlikleri, hareket bozukluklarını, ağrıyı veya nöbetleri tedavi etmek için kullanılabilir.
- Fizik tedavi ve cihazlar: Hareket etmeyi kolaylaştırmak için egzersizler, fizik tedavi uygulamaları; ayak, bacak destekleri, yürüteçler veya tekerlekli sandalye.
- Enjeksiyon ve cerrahi: Çok şiddetli şikâyetleri olan bazı hastalarda kasları gevşetmek için bazı ilaç enjeksiyonları ve ameliyatlar fayda sağlayabilir.
- Beslenme: İyi bir beslenme şarttır; yeterli kilo alımı için özel diyetler, ürünler ve gerekirse beslenme tüpü kullanılabilir.
- Kemik sağlığı, iletişim ve eğitim: Kemik sağlığının takibi, konuşma çalışmaları ve gerektiğinde özel eğitim olanakları sağlanmalıdır.
Serebral palsinin kalıtsal olmadığını ve ilerleyici olmadığını anlamak önemlidir. Erken tanı, erken ve en önemlisi sürekli tedaviler ile hastaların yaşam kalitelerinin belirgin olarak iyileştirilebileceği unutulmamalıdır. Aileler sabırlı olmalı, gelişme umutlarını korumalıdır. Bu çocuklar da her çocuk gibi büyümesi ve öğrenmesi gereken bir hayat yaşamaktadırlar.
Sıkça Sorulan Sorular
Serebral palsi ilerler mi?
Hayır. Serebral palsi ilerleyici değildir; belirtiler çocuk büyüdükçe değişse de bozukluk yaşla birlikte kötüleşmez.
Serebral palsi kalıtsal mıdır?
Hayır, serebral palsi kalıtsal bir hastalık değildir. Genellikle doğumdan önce, bazen doğum sırasında veya nadiren hemen sonra beyinde oluşan yaralanmadan kaynaklanır.
Serebral palsinin en önemli risk faktörü nedir?
Gebelikte veya doğum sırasında yaşanan sorunlar, özellikle erken (prematüre) doğumlar en önemli risklerdir. Düşük doğum ağırlığı ve çoğul doğumlar da risk oluşturur.
Serebral palsi tedavi edilebilir mi?
Hasarlanmış beyin bölgesini onaracak kanıtlanmış bir tedavi yoktur; ancak ilaçlar, fizik tedavi, ortezler, cerrahi ve çeşitli terapilerle çocuğun en yüksek potansiyeline ulaşması ve yaşam kalitesinin belirgin şekilde iyileştirilmesi mümkündür.
Bu site içeriği sadece bilgilendirme amacı taşımaktadır. Çocuğunuz ile ilgili bilgi almak için mutlaka bir Çocuk Nöroloji Uzmanına başvurunuz.
Bu içerik Doç. Dr. Cem Paketçi tarafından hazırlanmış ve tıbbi açıdan gözden geçirilmiştir. Son güncelleme: .
